Digitaal  museum

Didam, Loil, Nieuwdijk

Toen en Nu:

Oude tekeningen uit de 18de eeuw van Didam en de havezaten van Didam

In dit hoofdstuk probeer ik aan de hand van tekeningen, schilderijen, prenten, ansichtkaarten en foto's  te laten zien hoe Didam er in het verleden heeft uitgezien. Alle getoonde ansichtkaarten behoren tot de verzameling van Henk Tomas. De tekeningen uit de 17 en 18de eeuw zijn te vinden op de website van het RKD (Rijksbureau van Kunsthistorische Documentatie) Sinds 1995 is het RKD een zelfstandige stichting. De collecties die het RKD beheert, zijn echter rijkseigendom gebleven. Sinds 2014 is de naam gewijzigd in: RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. Het RKD behoort met de analoge en digitale collecties van beelddocumentatie, bibliotheek en archivalia tot de belangrijkste kunsthistorische kenniscentra ter wereld.


Tekeningen uit de 18de en 19de eeuw van Havezaten in Didam

Jacobus Stellingwerf, maker van veel van de afbeeldingen.

Er is over Jacobus Stellingwerf heel wat beweerd en gefantaseerd en daarop voortbordurend wordt er nog al eens negatief over hem geoordeeld. Maar het is niet juist om hem te vergelijken met bijvoorbeeld de nieuwe generatie topografische tekenaars als Pronk, De Haan en De Beijer. Stellingwerf was een kopiist, die natekende wat hem voorgelegd werd. Oorspronkelijke tekeningen zijn van hem niet bekend, zelfs niet uit Amsterdam, waar hij zijn hele leven gewoond heeft. Hij was ook geen tekenaar van professie. Bij zijn eerste huwelijk, in 1708, wordt als beroep goudsmid genoemd, het beroep dat zijn grootvader van moederszijde eveneens uitoefende.

Jacobus' tweede ondertrouwacte dateert van 14 mei 1723; hij was toen 56 jaar en zijn stiefkinderen waren volwassen. Bruid was de 37-jarige Antonina Houbraken (1686-1736), vrijgezelle dochter van Arnold Houbraken (1660-1719), de bekende schilder, etser en auteur. Het ligt voor de hand dat Jacobus Stellingwerf door het contact met deze familie Houbraken in het tekenvak terechtkwam. Als tekenaar heeft hij achtereenvolgens twee opdrachtgevers gehad, Matheus Brouërius van Nidek en Andries Schoemaker. Jacobus Stellingwerf overleed in 1727 en werd op 29 december van dat jaar in de Nieuwe Zijds Kapel in Amsterdam begraven. Als wij er van uitgaan dat hij omstreeks 1722 met tekenen begon, zoals verderop verondersteld wordt, heeft hij slechts een jaar of zes als tekenaar gewerkt.
Tekenen voor Brouërius van Nidek.
Het is moeilijk te zeggen hoeveel tekeningen Stellingwerf voor Brouërius gemaakt heeft. Bij ongeveer 17% van de vermeldingen van gebouwen in de Atlas staat namelijk geen naam; daar zijn er ongetwijfeld ook van Stellingwerf bij. Bovendien staat een deel van Stellingwerf's tekeningen op naam van de leverancier van zijn voorbeelden. In de Atlas tellen we ongeveer 2300 tekeningen op naam van Stellingwerf. Daarbij komen er nog driehonderd die op naam van een andere tekenaar staan, waarvan honderd negentig op naam van een Berkhuys. Wellicht komen daar ook nog een aantal anonieme tekeningen bij. Omdat deze aantallen deels op schattingen berusten houden we het er op dat Stellingwerf 'ongeveer 2.564' tekeningen voor Brouërius maakte. Als er een jaartal bekend was zette Stellingwerf dat op zijn tekening. Soms stond het op zijn voorbeeld en soms wist hij wanneer een schets gemaakt of geleverd was.

Stellingwerff heeft ook tekeningen uit het Land van Bergh gekopieerd. Hij gebruikte daarvoor werk van Diederick Tiellemans, die de meeste van zijn tekeningen op zijn beurt weer had gekopieerd van originelen van Maximiliaen de Raedt. Van deze De Raedt is verder niets bekend; Tiellemans was waarschijnlijk dezelfde als de landdrost van Bergh Bergh, die rond 1700 in De Munt woonde.
Op al Stellingwerffs Berghse kopieën staat het jaartal 1720. Verder vermeldde hij de naam van de tekenaar van het origineel. Als dat ook een kopie was schreef hij daaronder van wie het echte origineel was. In het geval van De Raet staat er dan (met de nodige variaties) ad vivum delineavit per Maximiliaan de Raet of ad vivum delineare fecit per Maximiliaan de Raet – naar het leven getekend door Maximiliaan de Raet.

Kaartje van Didam uit de Liemers van Nol Tinneveld met de plaats waar de onderstaande havezaten gelegen hebben.

Kaartje van Didam met de plaats van de havezaten
Kaartje van Didam met de plaats van de havezaten


Gezicht op dorp Didam en kerk, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Gezicht op dorp en kerk Didam
Gezicht op dorp en kerk Didam


De Heegh, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate de Heegh Stellingwerf naar Max. de Raadt
Havezate de Heegh Stellingwerf naar Max. de Raadt

 Havezate Schadewijk, 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Huize Hees, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate Hees
Havezate Hees

Havezate Kerkhoven te Didam, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate Kerkhoven te Didam
Havezate Kerkhoven te Didam

Havezate de Baarle te Didam, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate Baarle te Didam
Havezate Baarle te Didam


Havezate de Manhorst te Didam, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate Manhorst te Didam
Havezate Manhorst te Didam

Havezate de Nevelhorst te Didam, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate de Nevelhorst te Didam
Havezate de Nevelhorst te Didam

Havezate de Luinhorst te Didam, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate de Luinhorst te Didam
Havezate de Luinhorst te Didam

Havezate de Avesaat te Didam, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate de Avezaat te Didam
Havezate de Avezaat te Didam

Havezate of Huis Loel te Didam, in of na 1721, J. Stellingwerf naar Maximiliaan de Raadt

Havezate Loel te Didam
Havezate Loel te Didam

Havezate Bodenklauw te Didam, in of na 1719 Jacobus Stellingwerf naar Frans Berkhuys

Havezate Bodenklauw te Didam
Havezate Bodenklauw te Didam

Gezicht op huis Loil, 1722-1748, Abraham de Haen (II) en Anoniem

Gezicht op huis Loil (ingekleurd)
Gezicht op huis Loil (ingekleurd)

Havezate Hagen in de buurschap Dijk onder het Drostambt Didam 1721, pentekening toegeschreven aan D. Thielemans, waarschijnlijk kopie van werk van Maximilaan de Raadt.

Havezate Hagen in de buurschap Dijk 1721 pentekening toegeschreven aan D. Thielemans naar Maximiliaan de Raadt
Havezate Hagen in de buurschap Dijk 1721 pentekening toegeschreven aan D. Thielemans naar Maximiliaan de Raadt


Fragment uit het kaartboek van huis Bergh. De grafelijke bezittingen in Didam 1727. Te zien is een plattegrond van het kasteel van Didam. De totale grootte van het kasteel was ongeveer het oppervlak van twee voetbalvelden. Het was gelegen aan de Dijksestraat nummer 45.

Kasteelterrein Bergvrede Didam
Kasteelterrein Bergvrede Didam


Tekeningen uit 1731 gemaakt door Abraham de Haan
Abraham de Haan (1707-1748), bijgenaamd “de Jongere,” was een Nederlandse dichter en tekenaar. Hij werd in Amsterdam geboren op 6 april 1707 en overleed daar op 8 augustus 1748. Zijn vader, ook Abraham genaamd, was eerst graankoopman en later boekhouder. Zelf bleef hij ongehuwd.

Huis Overeng Didam
Huis Overeng Didam
Huis Oldenhoff
Huis Oldenhoff
Huis Nevelhorst Didam_2
Huis Nevelhorst Didam_2
Huis Manhorst Didam
Huis Manhorst Didam
Havesaete van de heer Hoen Didam
Havesaete van de heer Hoen Didam
Huis Heegh te Didam
Huis Heegh te Didam
Huis Hees_1
Huis Hees_1
Huis Kerkhoven_2
Huis Kerkhoven_2
Huis Loel 1663 Jacobus Stellingwerf
Huis Loel 1663 Jacobus Stellingwerf
Huis Loel de Haan 1731
Huis Loel de Haan 1731


Anoniem, Schadewijk 1735, (bron: Univ. Leiden)

Huize Schadewijk Didam 1735 (univ. Leiden)
Huize Schadewijk Didam 1735 (univ. Leiden)


Jan de Beijer

De in Zwitserland geboren (Arau 1703) Jan de Beijer was een begenadigd tekenaar van stads- en dorpsgezichten. Als kind verhuisde hij naar het Duitse Emmerik (Nijmegen) en raakte zo bekend met de omgeving waar hij later zoveel rond zou reizen om tekeningen te maken.
De omvangrijke verzameling prenten en tekeningen van zijn hand tonen onder meer kerken, stadspoorten en kastelen door een groot deel van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, vooral in Utrecht, Holland en Gelderland. De werken van De Beijer, net als dat van zijn meester Cornelis Pronck (1691-1759) en diens andere leerlingen, staan bekend als topografische tekeningen en gelden als waardevolle historische documenten. De prenten deden dan ook dienst als illustraties in boeken over Nederla
nd, zoals het boek Gezichten voorname Hollandse Dorpen, uit het einde van de achttiende eeuw.

Jan de Beijer, 1742, gezicht vanuit zuidoosten op Didam, rechts Manhorst Didam

Gezicht op dorp Didam_1
Gezicht op dorp Didam_1
Gezicht op havezate de Manhorst, 1742
Gezicht op havezate de Manhorst, 1742


Leendert Overbeek, Schilder en behangselschilder, tekenaar, glasgraveur en etser, vervaardigde genrestukken, portretten, landschappen en geschiedenistaferelen, werkzaam te Haarlem waar hij vanaf 1775 een van de bestuurders van de Tekenacademie was, later tijdelijk werkzaam te Amsterdam en te Weesp (1809-1814).

Leendert Overbeek 1792 Didam
Leendert Overbeek 1792 Didam
Boerderij in het Diemer Bos Leendert Overbeek 1792
Boerderij in het Diemer Bos Leendert Overbeek 1792


Het huis Overenk Anonieme aquarel in de collectie De Bruyn Tengbergen te Oosterbeek, 

Huis Overenk Anonieme aquarel in collectie Tengbergen in Oosterbeek
Huis Overenk Anonieme aquarel in collectie Tengbergen in Oosterbeek


Luinhorst te Didam. anonieme pentekening in kleur toont het huis van de andere kant. Rechts foto het huis Luinhorst foto van Herman Tinneveld 1967

Luinhorst te Didam, anonieme pentekening toont huis van achterkant
Luinhorst te Didam, anonieme pentekening toont huis van achterkant
Luinhorst in 1967 gefotograveerd door Herman Tinneveld
Luinhorst in 1967 gefotograveerd door Herman Tinneveld

Boerderij Tesma rond 1899 Anonieme foto van een schilderij, Didam 

Boerderij Tesma in Didam in 1899 Anonieme foto van schilderij
Boerderij Tesma in Didam in 1899 Anonieme foto van schilderij


Didam rond 1900

De ontwikkeling van de ansichtkaart begint in de loop van de jaren tachtig van de 19de eeuw, toen de postwet in zowel Oostenrijk als Duitsland zo werd aangepast dat het monopolie op het uitgeven van postkaarten kwam te vervallen. In de loop van de jaren negentig van de 19e eeuw begon de prentbriefkaart vooral in Duitsland aan een grote opmars, omdat ze veel werden verzameld. Bij de oorspronkelijke ansichtkaarten was de hele achterkant gereserveerd voor de adressering. Men noemt deze kaarten voorlopers. Tot 1905 mocht in Nederland de achterkant van een prentbriefkaart alleen gebruikt worden om naam, adres en woonplaats op te schrijven. Het verzonden bericht bestond dus uit weinig meer dan de afbeelding, want het was niet toegestaan om iets op de voorkant te schrijven. Dit had te maken met de lage frankeerwaarde. Het verzenden van kaarten met een bericht was veel duurder.
Kort hierna begonnen andere landen met het introduceren van een gedeelde achterkant. Bij deze kaarten is de achterzijde in tweeën gedeeld: de rechterhelft is bestemd voor het adres, dat op voorgedrukte lijntjes kan worden geschreven, en links is ruimte voor een bericht. Zo kon de zegetocht van de ansichtkaart als communicatiemiddel beginnen. De voorzijde werd nu exclusief bestemd voor het beeld.

Als we dus alleen de ansichtkaarten laten zien die geen gedeelde achterkant hebben, hebben we een aardig beeld hoe Didam er rond 1900 uitzag. Het mag ook duidelijk zijn dat niet iedereen zich aan de voorschriften hield.


Ansichtkaarten zonder middenstreep met stempel 1903
Ansichtkaarten zonder middenstreep met stempel 1903
Ansichtkaart met middenstreep afgestempeld 1911
Ansichtkaart met middenstreep afgestempeld 1911



7
7
Wilhelminastraat in 1904
Wilhelminastraat in 1904
9
9

Twee ansichtkaarten en een foto van de Wilhelminastraat (vroeger Zevenaarsche weg) ter hoogte van Makelaardij Ditters-Fransen. (vroeger hotel Het Wapen van Gelderland) Foto boven de Wilhelminastraat wat nu de ventweg c.q. de parkeerplaatsen zijn en links voor de kerk de tuin van notaris van Romondt.Nu het evenemententerrein.


21
21
24
24
26
26


Foto (ansichtkaart) van de Mariakerk met daarvoor het huis van notaris van Romondt vanuit het centrum van Didam gezien. Foto helemaal rechts met links het Zwijnshoofd nu Jan&Jan. 

Foto uit 1899 van de Mariakerk

Mariakerk 1899
Mariakerk 1899



35
35
35a
35a


Foto (ansichtkaart) van het Postkantoor en links de tuin van het hus van de notaris van Romondt. Achterkant van de ansichtkaart verstuurd in 1906 naar een van de dochters van Romondt.


40
40
43
43

Foto van de Wilhelminastraat met rechts de boom met daarachter het Postkantoor.


054
054
37
37

Foto van de Wilhelminastraat met zicht op de kerk en rechts het postkantoor..


50
50

Foto van de Wilhelminastraat met gezicht naar de Spoorstraat.


151
151
158
158
173a
173a


Richting Spoorstraat en Station

Terug naar de Wilhelminastraat en Oranjestraat

061
061
062
062


We zijn linksaf gegaan via de Oranjestraat en terecht gekomen bij de Hoofdstraat. We zien op de achtergrond foto links Cafe Restaurant Wielerrust ook in zijn volle pracht te zien op de foto rechts. (Thans is dit het pand van damesmodezaak N. Jansen. 

070
070
072
072

We kijken nog even achterom richting de Hoofdstraat, "richting het Magere Eind". Lopen we verder dan zien we op de achtergrond de kerk met daarvoor het Burgermeesterhuis en rechts daarvan de oliemolen.


080
080
086
086
100
100

Op de linker ansichtkaart zien we nog het Burgemeestershuis en rechts het St. Albertusgesticht, bejaardentehuis en ziekenhuis en nog een fractie van de kerktoren. Op de foto in het midden en de rechter foto het Ziekenhuis en op de achtergrond zien we nog het Dunselmanshuis. 

101
101
104
104
106
106
248
248


Links wederom het ziekenhuis, het Dunslemanshuis en rechts hotel de Harmonie. Op de foto in het midden en de foto op de tweede rij het Dunselmanshuis of Doktershuis en op de achtergrond hey domineeshuis.
Op de ansichtkaart rechts de Harmonie en links daarvan het oude gemeentehuis.

092
092
Dorpstraat Kerkstraat
Dorpstraat Kerkstraat


Op deze ansichtkaart kunnen we goed zien hoe het dorp langs de Kerkstraat er verder uitzag. Foto links: Rechts op de voorgrond het Dunselmanshuis, links naar boven het gemeentehuis met daarnaast de boerderij van Scheerder en links bovenaan de oude St. Martinuskerk.

118
118
120
120
121
121

De Kerkstraat ter hoogte van de huidige Markthal met plein. Ansichtkaart in het midden kijkt uit naar de Schoolstraat en rechts kijken we naar de Lockhorststraat. 


124
124
132
132

De oude St. Martinuskerk aan de Kerkstraat met de pastorie.

137
137
141
141


Links de Martinuskerk en op de ansichtkaart aan de rechterkant rechts de kerk en links het Piusgesticht.

 

Martinuskerk en pastorie aan de Kerkstraat
Martinuskerk en pastorie aan de Kerkstraat
Pius klooster aan de Kerkstraat
Pius klooster aan de Kerkstraat


Kerkstraat: Martinuskerk en Pastorie en rechts Pius klooster

190_1
190_1


De Kerkstraat (vroeger Weemstraat) met onderin de Martinuskerk en boven de molen van Terlaak op de plaats van het parkeerterrein van zwembad de Hoevert.


217
217
228
228

Huis Loil en Huis Dijk

Didam tussen 1905 en 1920 

Nederlandse postzegel 1899-1913
Nederlandse postzegel 1899-1913
Nederlandse postzegel (2) 1899-1913
Nederlandse postzegel (2) 1899-1913
Nederlandse postzegel 1898-1921
Nederlandse postzegel 1898-1921

We hebben gezien dat ansichtkaarten voor 1905 aan de achterkant geen middenstreep hadden met een apart adres en schrijfgedeelte. Daarnaast is voor de datering van belang welke postzegel zit er op de kaart. Beide type zegels zijn uitgegeven (links en midden) van 1899-1913 en rechts van 1899-1921. We kunnen met redelijke zekerheid zeggen dat de ansichtkaarten met op de achterkant een streep in het midden en met zo'n postzegel uitgegeven zijn tussen 1905 en 1920. 

1
1
20
20
16
16

DE Zevenaarsche weg (Wilhelminastraat) en de Mariakerk


18
18
19
19
22
22
Molen Terlaak-03 (002)
Molen Terlaak-03 (002)


De Mariakerk en het  notarishuis van notarishuis Romondt. Rechts verschillende foto's van gebouwen aan de Kerkstraat en in het midden onder de molen van Terlaak (1916). 

28
28
29
29
31
31

Het postkantoor, het kruispunt en het gezicht Wilhelminastraat richting kerk en postkantoor


41
41
42
42
45
45

3x het Postkantoor


46
46
51
51
055
055

Wilhelminastraat

060
060
067
067
071
071

Links café biljard Wielerrust van Jan Welling met rechts daarvan de oliemolen; rechts het burgermeesterhuis.

073
073
075
075
076
076

Het burgermeesterhuis, de oliemolen en het Albertusgesticht

081
081
082
082
083
083
084
084

Vier maal het Albertusgesticht met rechts nog het gebouw zonder uitbouw.

095
095
096
096
097
097

Links de foto vanaf de toren richting Raadhuisstraat, in het midden het Albertus gesticht met doktershuis, rechts het doktershuis met op de achtergrond de Harmonie.

109
109
113
113
110
110

Links de Harmonie en rechts twee keer het gemeentehuis.


115
115
117
117
127
127

We gaan richting Kerkstraat naar de Gorenmarkt tegenover de huidige markthal en rechts de oude waterstaatskerk, de St. Martinuskerk .

130
130
131
131
133
133

Links de pastorie aan de Kerkstraat en midden en rechts het Patronaatsgebouw

142
142
147
147
148
148
156
156

Links de Kerkstraat met nog op straat een hondenkar en midden en rechts de Schoolstraat en onder de Stationsstraat (Spoorstraat)

183
183
187
187
189
189

Links de Kerk van Loil, in het midden de Kerkstraat , rechts de Zevenaarsche weg en rechtsonder het doktershuis

202
202
201
201
203
203

Driemaal de kerk van Loil


206
206
207
207
208
208

Links een Groeten uit kaart en midden het school van Loil en rechts het Hof Loil.


220
220
215
215

Links de kerk van Nieuw-dijk en rechts Huize Loil

221
221
221a
221a

De Hei in Nieuw-dijk met oproep van Pastoor van Amerongen om donaties.

Foto van de Diemse Hei
Foto van de Diemse Hei
foto van Diemse Hei 2
foto van Diemse Hei 2


Een bijzondere plaats nemen de ansicht- en fotokaarten in, die tussen Juli 1917 en Januari 1919 gemaakt zijn van het Quarantainekamp van Didam en de (ontsnapte) buitenlandse militairen die uit Duitsland kwamen. (dubbelklik op de foto om ze te vergroten)

Zie voor het verhaal van het Quarantainekamp het item Tentoonstelling

Ansichtkaarten van 1921 tot 1945




Kinderkamp Didam aan de zuidzijde van het station van Didam

Ansichtkaart Kinderka,p Didam 1
Ansichtkaart Kinderka,p Didam 1
ansichtkaart kinderkamp didam 2
ansichtkaart kinderkamp didam 2
ansichtkaart kinderkamp didam 3
ansichtkaart kinderkamp didam 3
ansichtkaart kinderkamp didam 4
ansichtkaart kinderkamp didam 4
Ansichtkaart Kinderkamp Didam 5
Ansichtkaart Kinderkamp Didam 5
167
167
052
052
2
2
5
5
13
13
14
14
47
47
48
48
233
233
238
238
056
056
064
064
068
068
49
49
099
099
44
44
105
105
126
126
129
129
127_1
127_1
122
122
134
134
138
138
139
139
135
135
191
191
197
197
195
195
194
194
186
186
161
161
159
159
135_1
135_1
171
171
163
163
179
179
184
184
192_1
192_1
194_1
194_1
193_1
193_1
210
210
211
211
213
213
216
216
225
225

In deze tijdsperiode verschenen ook de eerste fotokaarten. De glanzende fotokaarten van Didam uit deze periode worden hier weergegeven.

IMG_1244
IMG_1244
IMG_1245
IMG_1245
IMG_1246
IMG_1246
IMG_1247
IMG_1247
IMG_1248
IMG_1248
IMG_1249
IMG_1249
IMG_1250
IMG_1250
IMG_1253
IMG_1253
IMG_1254
IMG_1254
IMG_1255
IMG_1255
IMG_1260
IMG_1260
IMG_1261
IMG_1261
IMG_1262
IMG_1262
IMG_1263
IMG_1263
IMG_1256
IMG_1256

Ansichtkaarten tussen 1945 en 1970